Jak wydać wspomnienia rodzinne: od nagrania do książki
Plan krok po kroku: jak spisać opowieści dziadków, zeskanować stare zdjęcia, sprawdzić prawa i zgody, a potem wydrukować książkę, która przetrwa kolejne pokolenia.
Książka ze wspomnieniami rodziny powstaje w pięciu krokach: nagranie, spisanie, skan zdjęć, skład i druk. Najwięcej czasu zajmuje pierwszy krok, bo opowieści trzeba zebrać, zanim zabraknie osób, które je pamiętają.
Poniżej plan od pierwszej rozmowy do paczki z egzemplarzami, razem z tym, co mówią przepisy o starych zdjęciach, wizerunku i danych osób, które w książce występują.
Od rozmowy do rękopisu
Nagranie
Nagrywaj rozmowy telefonem albo dyktafonem. Notowanie w trakcie rozmowy gubi szczegóły i rozprasza rozmówcę. Jedna rozmowa to jeden temat albo jeden okres życia, a nie cała biografia naraz.
Pytaj o konkret: imiona, miejsca, daty, przedmioty. Zamiast „jak było w dzieciństwie” zapytaj, jak wyglądała kuchnia w domu rodzinnym i kto w niej gotował. Konkretne pytanie przywołuje obrazy, a z obrazów powstaje opowieść. Pokazuj stare zdjęcia w trakcie rozmowy: przy fotografii ludzie przypominają sobie nazwiska, których sami by nie podali.
Spisanie
Spisuj nagrania możliwie dosłownie i zostaw język rozmówcy: regionalne słowa, powiedzonka, sposób budowania zdań. To dzięki nim wnuki słyszą w tekście głos babci. Daty i nazwiska, których nie jesteś pewien, zaznaczaj w tekście i sprawdzaj w dokumentach albo u innych członków rodziny.
Porządek
Masz dwie drogi. Układ chronologiczny prowadzi od najstarszych wydarzeń do dziś i dobrze sprawdza się przy jednej osobie. Układ tematyczny zbiera rozdziały wokół miejsc, zawodów albo gałęzi rodziny i jest wygodniejszy, gdy głosów jest kilka. Na końcu książki dodaj drzewo genealogiczne i spis osób. Czytelnik z trzeciego pokolenia bez nich pogubi się w imionach.
Stare zdjęcia i dokumenty
Do druku potrzebujesz zdjęcia o rozdzielczości 300 ppi w docelowym rozmiarze. Stare odbitki bywają małe, więc skanuj je w 600 ppi. Taki skan pozwala wydrukować zdjęcie dwa razy większe niż oryginał, zachowując 300 ppi, albo wykadrować z grupowego zdjęcia jedną twarz.
| Odbitka | Skan 300 ppi | Skan 600 ppi | Największy wydruk ze skanu 600 ppi |
|---|---|---|---|
| 6 × 9 cm | 709 × 1063 px | 1417 × 2126 px | 12 × 18 cm |
| 9 × 13 cm | 1063 × 1535 px | 2126 × 3071 px | 18 × 26 cm |
- Skanuj w kolorze, także zdjęcia czarno-białe. Zachowasz sepię i odcień papieru, a zamianę na skalę szarości zrobisz później, jeśli zechcesz.
- Zapisuj w TIFF albo PNG. Każde ponowne zapisanie JPG dokłada strat.
- Nie fotografuj odbitek telefonem pod kątem. Zdjęcie wychodzi zniekształcone, a błyszcząca powierzchnia odbija lampę.
- Przepisz opisy z odwrotu przed włożeniem odbitki do skanera. Podpis „Zakopane 1958, ciocia Hela” bywa jedynym źródłem daty.
Dokumenty, listy i legitymacje skanuj tak samo. Na stronie wyglądają najlepiej jako faksymile w naturalnej wielkości, obok przepisanego tekstu.
Prawa i zgody
Kto ma prawa do starego zdjęcia
Zdjęcie może być utworem, a autorskie prawa majątkowe trwają 70 lat od śmierci twórcy (art. 36 ustawy o prawie autorskim). Zdjęcie zrobione przez dziadka należy więc zwykle do jego spadkobierców, czyli do Twojej rodziny.
Przy zdjęciach sprzed 23 maja 1994 roku liczy się jeszcze jeden warunek. Zarówno ustawa z 1926 roku, jak i ustawa z 1952 roku chroniły fotografię tylko wtedy, gdy wyraźnie zastrzeżono na niej prawo autorskie. W sieci często pada uproszczenie, że „wszystkie zdjęcia sprzed 1994 roku są wolne”. To nieprawda. Wolne są te, na których zastrzeżenia nie było, i tylko wtedy, gdy podlegały polskim przepisom. Obejrzyj odwrót odbitki: pieczątka zakładu fotograficznego z dopiskiem o zastrzeżeniu praw zmienia ocenę.
Wizerunek
Rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej (art. 81). Wyjątki dotyczą osób powszechnie znanych, sfotografowanych przy pełnieniu funkcji publicznych, i osób, które są jedynie szczegółem większej całości, jak zgromadzenie albo krajobraz. Roszczeń z tego tytułu nie można dochodzić po upływie 20 lat od śmierci osoby na zdjęciu (art. 83). W praktyce żyjących kuzynów i ich dzieci zapytaj o zgodę na piśmie, choćby mailem.
Dane osób żyjących
RODO nie ma zastosowania do przetwarzania danych przez osobę fizyczną w ramach czynności o czysto osobistym lub domowym charakterze (art. 2 ust. 2 lit. c). Książka rozdawana wyłącznie w rodzinie najpewniej mieści się w tym wyjątku. Gdy trafia do sprzedaży, wyjątek przestaje pasować. Polska ustawa o ochronie danych osobowych wyłącza jednak wiele przepisów RODO wobec wypowiedzi w ramach działalności literackiej (art. 2 ust. 1).
Dobra osobiste zostają
Wyjątki z RODO nie chronią przed sporem o dobra osobiste. Choroby, rozwody, konflikty o majątek i sprawy osób żyjących opisuj ostrożnie albo po rozmowie z zainteresowanymi. Jeśli książka ma trafić do sprzedaży, daj ją przed drukiem do przeczytania prawnikowi.
Egzemplarz obowiązkowy
Obowiązek przekazania egzemplarzy bibliotekom ma wydawca, który udostępnia publikację publicznie (art. 3 ust. 1 ustawy o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych). Ustawa zwalnia z niego druki przeznaczone do użytku osobistego (art. 4 ust. 1 pkt 4). Książka dla rodziny, która nie trafia do sprzedaży ani do bibliotek, tego obowiązku nie rodzi. Jeśli planujesz sprzedaż, sprawdź, komu, ile i do kiedy trzeba wysłać egzemplarze.
Redakcja i korekta
Tekst spisany z nagrań wymaga redakcji: usunięcia powtórzeń, uporządkowania wątków, ujednolicenia pisowni imion i nazw miejscowości. Redaktor zachowa przy tym głos rozmówcy, a korektor wyłapie literówki, których autor już nie widzi. Jak ułożyć tę współpracę, opisaliśmy w poradniku o pracy z korektorem i redaktorem. Daj też tekst do przeczytania najstarszym członkom rodziny. Wychwycą pomylone daty i imiona.
Oprawa na lata
Wspomnienia czyta się wiele razy i przekazuje dalej, więc oprawa ma wytrzymać dziesięciolecia. Najtrwalsza w naszej ofercie jest oprawa twarda szyto-klejona: składki zszyte nićmi, zamknięte w okładce z tektury 2 albo 2,5 mm. Do wyboru masz zaokrąglony grzbiet, tasiemkę zakładki, kapitałkę i zadrukowane wyklejki, na przykład z drzewem genealogicznym.
- Tekst z pojedynczymi zdjęciami: papier kremowy, na przykład Munken print cream 80 albo 90 g. Nie męczy oczu przy długim czytaniu.
- Dużo zdjęć, także kolorowych: kreda matowa od 115 do 170 g i druk HD, który daje najgłębszą czerń i najostrzejsze szczegóły.
Oprawa twarda szyta mieści od 56 do 800 stron, a liczba stron rośnie co cztery, bo blok składa się ze składek.
Ile egzemplarzy i jak podzielić koszt
Policz gospodarstwa domowe, a nie osoby: jedna książka na dom zwykle wystarcza. Dodaj kilka egzemplarzy zapasu dla dzieci, które założą własne domy, i dla dalszej rodziny, która zgłosi się po premierze. Drukujemy od 10 egzemplarzy.
Przygotowanie maszyny kosztuje tyle samo przy każdym nakładzie, więc cena jednego egzemplarza spada, gdy egzemplarzy przybywa. Dlatego wspólne zamówienie dla całej rodziny wychodzi taniej niż kilka osobnych. Najprościej podzielić koszt druku po równo na egzemplarz, a skanowanie i korektę rozliczyć osobno między inicjatorów. Jak dobrać liczbę, piszemy w tekście o tym, jaki nakład powinna mieć Twoja książka.
Czy potrzebny jest ISBN
Nie. Przynależność do systemu ISBN jest dobrowolna, a przydział numerów przez Bibliotekę Narodową jest bezpłatny. Numer przydaje się, gdy książka ma trafić do księgarni albo do bibliotek. Jak go zdobyć, wyjaśniamy w tekście o numerze ISBN. Jeśli dodajesz do książki zdjęcia z internetu albo cudze cytaty, sprawdź też, co wolno wykorzystać w książce.
